Gedrag is zelden zomaar gedrag

In mijn werk als klinisch en forensisch psycholoog kom ik dagelijks gedrag tegen dat vragen oproept.

Gedrag dat escaleert.

Gedrag dat vastloopt.

Gedrag dat professionals frustreert, verontrust of uitput.

Vaak hoor ik dan uitspraken als:

“Dit gedrag is onbegrijpelijk.”

“Hij werkt niet mee.”

“Ze saboteert elke stap vooruit.”

En toch is gedrag in mijn ervaring zelden willekeurig.

Ook niet wanneer het wringt.

Ook niet wanneer het grensoverschrijdend wordt.

Ook niet wanneer het risico inhoudt.

---

Gedrag als functionele reactie

In contexten waar spanning, dreiging of onveiligheid aanwezig zijn, ontstaat gedrag meestal als functionele reactie. Niet in de zin van “goed” of “wenselijk”, maar in de zin van begrijpelijk binnen de omstandigheden waarin het ontstaan is.

Deze manier van kijken sluit nauw aan bij het Dynamisch Maturatie Model (DMM) van hechting en adaptatie, ontwikkeld door Patricia Crittenden. Binnen het DMM wordt gedrag begrepen als een adaptieve strategie om met dreiging, spanning en onveiligheid om te gaan, gevormd in eerdere relationele ervaringen en aangepast aan de context waarin iemand zich bevindt.

Gedrag kan dan verschillende functies vervullen, zoals:

• controle behouden

• nabijheid reguleren (afdwingen of net vermijden)

• overweldiging reduceren

• voorspelbaarheid creëren

• verlies, schaamte of kwetsbaarheid maskeren

Die functies zijn vaak gevormd lang vóór wij als professional in beeld komen. Ze zijn ingebed in eerdere ervaringen, relationele patronen en manieren van omgaan met spanning.

Dat maakt gedrag niet onschuldig.

Maar het maakt het wel leesbaar.

---

Begrijpen is niet hetzelfde als goedpraten

Dit onderscheid is essentieel, zeker in forensische en andere klinische, al dan niet risicovolle, contexten.

Gedrag begrijpen betekent niet:

• risico minimaliseren

• grenzen loslaten

• verantwoordelijkheid ontkennen

Integendeel.

Wie gedrag uitsluitend moreel beoordeelt, verliest zicht op wat het gedrag in stand houdt. En wie dat zicht verliest, vergroot vaak onbedoeld het risico.

Begrijpen is geen excuus. Begrijpen is een voorwaarde om realistisch, proportioneel en veilig te kunnen handelen.

---

Waarom snelle verklaringen zelden helpen

Onder druk grijpen we als professionals snel naar verklaringen:

• diagnoses

• labels

• eerdere ervaringen

• herkenning (“dat type ken ik al”)

Die verklaringen geven houvast, maar ze vernauwen ook. Ze maken dat we soms te snel (denken te) weten wat er aan de hand is, zonder nog te zien wat er hier en nu gebeurt.

Gedrag verandert sneller dan woorden. En context doet ertoe.

Wat gisteren werkte, kan vandaag escaleren.

Wat bij de ene cliënt stabiliserend was, kan bij een andere net ontregelen.

---

Helder blijven waar het moeilijk wordt

In mijn praktijk merkte ik hoe belangrijk het is om, net wanneer het spannend wordt:

• gedrag zuiver te blijven lezen

• betekenis en risico samen te blijven zien

• niet te versnellen waar vertraging nodig is

• niet te simplificeren waar nuance beschermend werkt

Die manier van kijken vormt de kern van hoe ik werk.

Niet als stappenplan, maar als professioneel redeneer- en afstemmingskader.

Vanuit het DMM en mijn forensische praktijk vertrek ik daarom binnen LENS™ vanuit één eenvoudig, maar veeleisend uitgangspunt:

Gedrag vertelt iets over spanning, dreiging of veiligheid — en vraagt om lezen vóór handelen.

Dat vraagt discipline. En soms ook moed. Want het is vaak makkelijker om snel te oordelen dan om zorgvuldig te kijken. En onder hoge werkdruk is dat ook heel begrijpelijk.

Wat hier vaak onderschat wordt, is dat lezen van gedrag, écht kijken, geen vrijblijvende fase is. Het is de eerste professionele handeling.

Lezen betekent: nauwkeurig waarnemen wat iemand doet, zegt en laat zien, en onderscheiden wat geobserveerd wordt van wat dit bij ons oproept of oproept aan interpretatie. Het gaat om het expliciet scheiden van observatie en invulling, zodat wat zichtbaar is onder spanning niet te snel wordt herleid tot betekenis.

Pas wanneer die eerste lezing voldoende zorgvuldig is, ontstaat ruimte om verder te exploreren welke functie dit gedrag kan hebben binnen iemands manier van omgaan met spanning. En pas dan kan afstemming betekenisvol zijn en krijgt verandering kans om realistisch en duurzaam te zijn. Het is immers precies dat zorgvuldige kijken, begrijpen en afstemmen dat duurzaam werken mogelijk maakt.

In LENS is dan ook niet toevallig de eerste beweging: lezen.

Niet om te begrijpen om het begrijpen, maar om verantwoord te kunnen handelen onder druk.

---

Tot slot

Gedrag dat botst, wringt of verwart, confronteert en ontregelt ons niet alleen als professional, maar ook als mens. Het raakt aan grenzen, waarden en veiligheid.

Juist daarom loont het om het gedrag niet te reduceren tot “lastig” of “problematisch”, maar te blijven onderzoeken wat het probeert te regelen.

Niet om het goed te praten.

Maar om er professioneel, proportioneel en verantwoord mee om te kunnen gaan — juist wanneer de druk hoog is en de risico’s reëel zijn.

---

Deze reflectie is geschreven vanuit mijn werk als klinisch en forensisch psycholoog en opleider. Ze is bedoeld als professionele duiding, niet als pasklaar antwoord.